Con Vẹt

Chắc hẳn nhiều người nghĩ: Vẹt biết nói. Nhưng thực, vẹt chỉ biết bắt chước, chớ vùng đại não của vẹt không phát triển giống như đại não để mà nói được. Tất nhiên, ở đây, cái ngôn ngữ là của loài người. Chứ không ai dám bảo, trong thế giới của vẹt, chúng không biết nói.

Cháu mình 4 tuổi, học lớp mẫu giáo, nhưng đã biết đọc thơ. Hỏi làm sao mà cháu đọc giỏi thế, thì nhận được câu trả lời là: "Cô cháu dạy". Nhưng khi hỏi ra, thì cháu chưa biết chữ. Vậy là, chưa cần phải học chữ thì đã được học thơ, học tiếng Anh.

Hôm nay cháu bảo: "Trưa nay cháu ăn súp. Súp là tiếng Anh đấy!"

Hoan hô. Cháu mình giỏi quá!

Lại kể mấy hôm trước, có cháu học sinh viết trong bài tập làm văn "canh gà Thọ Xương" và hiểu rằng đó là một món canh gà. Chẳng thể trách cháu được, vì chữ "canh" bây giờ cũng không còn phổ biến như ngày xưa. Còn ở thành thị thì lấy đâu ra tiếng gà, để mà biết đó là âm thanh điểm chuyển mỗi canh đâu?! Cô giáo khi ra đề, do cẩu thả không giải thích, nên các cháu đã học như một con vẹt. Chẳng trách!

Ngẫm rộng ra, thì ngay cả nhiều người lớn, giữ chức nọ quyền kia có khi phần lớn cũng là những con vẹt. Là Vẹt Già. Vì có rất nhiều điều họ vẫn nhai nhải hàng ngày, từ nhà ra phố, trên các phương tiện truyền thông, mà thực chẳng biết mình nói cái gì. Nhân viên nhại lại lời của sếp, cấp dưới nhại lại lời cấp trên. Ví như, cậu bạn mình tự hào là giảng viên triết học trong 1 trường đại học, nhưng khi mình hỏi "phép biện chứng" là gì, thì đỏ mặt không giải thích nổi (có thể chỉ là cá biệt).

Thế ra, ngay từ nhỏ, chúng ta đã được dạy để trở thành những con vẹt. Và rồi, cả xã hội cứ cất lên tiếng nói như một dàn đồng ca của những con vẹt sặc sỡ.

Bựa

Bựa ở đây không phải nghĩa là "sợ" như ở vùng nào đó (không nhớ rõ), mà có nghĩa là chất còn thừa, tạo thành chất bẩn, bám vào nơi...nào đó. Ví như, bựa răng thì bám vào răng. Mà người ta thường gọi bằng từ hoa mĩ hơn là - mảng bám.

Lại nói đến răng, thì người ta vẫn nói: Cái răng, cái tóc là góc con người. Nghĩa là phải giữ cái dung mạo bên ngoài, đừng tạo ra sự mất cảm tình trong quá trình giao tiếp. Cố nhiên, răng có bựa thì chẳng thể nào gọi là răng đẹp cả.

Mà bựa còn khiến cho răng trở nên không tốt. Nó gây ra viêm lợi, lung lay chân răng, và cả hôi miệng nữa. Chẳng thế, các hãng kem đánh răng đua nhau quảng cáo các loại kem có thể đánh bay các mảng bám một cách cực kỳ hiệu quả.

Nói thế, chứ tránh làm sao được khỏi bựa dính vào răng. Ăn tất nhiên sinh ra bựa. Chẳng lẽ không ăn uống à? Nên bựa là phần sinh ra cùng với quá trình sống của con người.

*****

Nếu xem xã hội, các tổ chức vận hành như một bộ máy, thì nó cũng sẽ phát sinh ra những chất dư thừa bám vào các bộ phận khiến cho bộ máy đấy hoạt động kém hiệu quả. Như cặn, dầu thải chẳng hạn. Cũng có thể gọi đó là Bựa được.

Máy móc bình thường có thể mở ra để lau chùi, chớ bộ máy xã hội cũng giống như răng (máy nhai), chẳng thể dễ mà rửa sách một cách nhanh chóng như thế.

Chọn loại súc miệng nào, bàn chải nào, kem đánh răng nào còn phải xem cái miệng nó có phù hợp hay không? Nếu dùng loại mạnh quá, diệt hết cả những vi khuẩn có lợi trong nước bọt hay miệng, thì khác gì ném chuột mà làm vỡ bình quý.

Vẫn biết bựa là bẩn, là gây nên sự hôi miệng, làm hỏng những chiếc răng, nhưng mà loại bỏ nó đi thì chẳng dễ.

Hơn nữa, ở ta chẳng phải ai cũng có đủ hiểu biết, thời gian, điều kiện, để cứ 6 tháng đi lấy cao răng 1 lần. Mãi cho nhẵn bóng, cho sạch tiệt cái thứ hôi hám đó đi.

Tản mạn chuyện chó

Lông đen hay lông vàng, xù hay mượt, chó nào chẳng là chó. Cũng là từ loài hoang dã do thuần hóa mà gần với con người.

Chẳng biết căn nguyên từ đâu, mà người Tây lại muốn làm bạn với chó, ăn ngủ với chó và gần gũi với chó đến mức đáng ngạc nhiên như thế. Vì thế, mà người với chó luôn gắng đi tìm một ngôn ngữ chung. Người ta dạy chó là một chuyện, nhưng cùng với đó, luôn gắng đi tìm hiểu cả ngôn ngữ của chúng. Nên xem thấy, chó cũng có tâm lý chẳng khác như người. Cũng hờn cũng giận. Cũng ích kỷ, mang tâm lý sở hữu. Cũng ghét, yêu màu sắc nọ kia. Khi có chút ít sự hiểu nhau, thì vốn chẳng đồng thanh tương ứng, vẫn có đồng khí tương cầu.

Chó ta thì hơi khác. Bảo người với chó không phải là bạn với nhau thì không đúng. Nhưng rõ, ở ta nuôi chó đa phần cốt chỉ để giữ nhà. Mà vốn giống cho giữ nhà chỉ cần có độ cảnh giác cao và trung thành là được. Cảnh giác nghĩa là dù ngủ hay thức, thì vẫn phải cố mà vểnh tai lên nghe ngóng. Thấy động khắc sủa. Chó càng cảnh giác cao càng là chó tốt, mang lại sự an tâm cho chủ. Còn trung thành có nghĩa là đừng có cắn chủ, dù bất cứ lý do là gì. Nên những cái thứ giáo dục rườm rà như kiểu Tây, không bao giờ khiến chủ bận tâm. Mà ngôi thứ giữa chó và người luôn phân định rõ rệt. Nếu có trót liếm mặt là không được. Chẳng thế, các cụ mới có câu "nhờn chó chó liếm mặt". Nhưng có thể mặc sức cắn người nếu trót vì lý do nào đó xâm phạm vào lãnh địa của chủ.

Chính từ thái độ và cách giáo dục chó mà sinh ra nhiều chuyện tức cười. Nghe đâu ở đất nước xa xôi nào đó, có 2 cha con vận động viên nổi tiếng chết vì cứu 1 con chó. Hay để sửa tật một con chó, người ta thuê hẳn bác sĩ thú y đến để sửa cho nó. Còn ở ta, chó hết khả năng trông nhà là bị thịt, làm thành món thịt chó nổi tiếng khắp năm châu.

Nếu còn không tin, hay bán tín bán nghi thì cứ bật kênh National Geographic lên mà theo dõi chương trình Dog Whisperer của Cesar thì khắc rõ. Cứ xem vào đó, muốn chó ta có học thức hơn để gần gũi hơn với con người, thì cần phải có sự giáo dục đầy đủ.

Câu chuyện Slogan ngành Du lịch

Chẳng đụng chạm tới thì thôi, chứ mỗi khi bàn tới chuyện du lịch nước nhà, thì lại thấy có nhiều điều kỳ cục. Nhất là chuyện cái Slogan.

Từ "Điểm đến của thiên niên kỷ mới", "Vẻ đẹp tiềm ẩn" đến "Vẻ đẹp bất tận" mà thấy chẳng nhấn mạnh được một yếu tố nào cụ thể. Ngoài có một cái chung chung, như 2 cái slogan gần nhất - Vẻ đẹp.

Đẹp là một cái gì đó thật khó mà định tính, lẫn định lượng. Có người bảo cô Ngọc Trinh đẹp khi quảng cáo đồ lót, bởi cơ thể của cô mà được mệnh danh là nữ hoàng nội y. Nhưng có người lại bảo cô chẳng đẹp tí nào. Hay chuyện cô siêu mẫu Campell của nước Anh quá nổi tiếng, nhưng những người không thích màu da lại chê cô...đen nhẻm.

Vì thế, có người bảo Việt Nam đẹp vì lạ. Lạ là ở chỗ mới mở cửa ra với thế giới nên người ta đến thử một chút cho biết. Rồi sau đó, chẳng mấy ai đặt chân đến lần thứ hai. Chả thế, cái câu chuyện lưu giữ khách ở lại Việt Nam lâu hơn đã được đặt ra từ rất lâu mà chưa có lời giải nào thỏa đáng. Và cũng vì thế, mấy anh quản lý du lịch cũng chỉ giới thiệu điểm đến, rồi sau bỏ ngỏ vì đã thu được đầy cái túi ba gang, chạy sang đầu tư ngành khác.

Nó khiến cho ta có cảm giác, nghe thoáng ở đâu đó có ả đào nổi tiếng lắm. Nhưng ghé qua một lần là lại thấy chẳng hơn cái...đồ nhà. Nói vui vậy thôi. Chớ thực thấy, cái tư duy chung chung nó ăn vào máu các nhà thiết kế khẩu hiệu đại tài. Chứ cứ đưa ra một cái tiêu chí cụ thể thì quá là...há miệng mắc quai.

Nhớ lần đi Thái, thấy cái slogan của họ cũng rất đơn giản mà chân tình - "Land of a thousand smiles". Tất nhiên, chẳng ai đếm, nhưng rõ thấy họ cười nhiều thật. Cười từ sân bay cho tới chợ trời! Hay xem cái quảng cáo du lịch của Malaysia - "Truly Asia", thì thấy họ đưa những hình ảnh đúng là đặc tưng của Châu Á. Từ các phố ẩm thực cho đến những lễ hội ngoài trời.

Có thể tham khảo một loạt các slogan như dưới đây:

1. New Zealand - 100% Pure New Zealand
2. Live it. Visit Scotland
3. Cyprus. The Island for All Seasons
4. Spain. Everything Under the Sun 
5. Switzerland. Get natural
6. Latvia. The Land that Sings.

Kèm theo đó, là cách quản lý lỏng lẻo, bỏ mặc cho cơ sở làm theo ý thích, không theo định hướng đã dẫn tới nhiều hệ lụy. Cứ như vụ khách du lịch Đài Loan mới chết cách đây mấy tuần ở Hạ Long, có lẽ nên đổi lại thành:

Việt Nam - Vẻ đẹp bất tận - Cái chết cận kề 

Bệnh của sự học

Lại nói chuyện cụ Phạm Bân, bố vợ Hồ Quý Ly, giảng giải cho cháu ngoại về y đạo: "Có thứ vương y, có thứ bá y. Vương y là làm cho con người được âm dương điều hoà, trở về quân bình. Con đường ấy lâu và khó, nhưng bền gốc. Còn bá y thì giống như ông tướng cầm quân nóng nảy và quyết liệt. Nó nhanh đấy, tưởng như kết quả đấy, nhưng căn nguyên thì không dứt". (*)

Ông Nguyễn Điền cũng là một danh y thời đó, là người cũng thân thiết với ông Phạm Bân, có thể nói chuyên về Bá y. Lúc chữa bệnh cho vua Trần Thuận Tôn chủ ý sử dụng thuốc kích dương, để giúp vua nhanh chóng thoát khỏi trạng thái sốc về tinh thần sau cái chết của người anh.

"Ông lang Nguyễn Điền cắt thuốc cho ông vua con, toàn những vị đại bổ, những vị kích thích sự sống. Thêm vào đó, ông cắt vài lát thân cây leo đỏ quánh, thứ cây thuốc bí truyền của riêng gia đình ông. Điền nói với Nguyễn Cẩn:
- Cái thứ giây leo này đã một lần làm cho nhà ta vinh hiển, con có biết không?"

Trong khi đó, ông Phạm Bân không thể đưa ra một cái hạn cho việc vua Thuận Tôn khỏi bệnh.

Nói thế để thấy, theo con đường bá y, có thể mang lại danh tiếng và thành tựu thật nhanh chóng.

****

Trong bài "Bàn về Hán Học", ông Phan Khôi đã chỉ ra cái sự học gồm có:  Cái học về nghĩa lý và Cái học về từ chương khoa cử.

"Nói rằng cái học nghĩa lý là nói gọn cho dễ nghe, chứ trong đó bao hàm nhiều việc lắm. Trong đó có một phần lớn tức ngày nay ta kêu bằng "triết học", xét về bản thể của vũ trụ, cùng tính mạng đạo đức là sự cần thiết cho sự sống của loài người; lại một phần nữa kêu là tu thân dạy về sự làm người cho đứng đắn; lại một phần nữa kêu là kinh tế, dạy về chánh trị kinh tế, cái cách để trị nước và an thiên hạ.

Bên Tàu từ đời Hán về sau, nhà vua lập ra phép thi, tức là khoa cử. Ban đầu cũng do theo cái học nghĩa lý của thánh hiền làm tiêu chuẩn, hễ ai tinh thông nghĩa lý thì được trúng cách, tức là thi đậu; nhưng sau rồi mỗi ngày một sai đi, mà cái học khoa cử đi một đường, còn nghĩa lý đi một đường. Khi họ bỏ quên phần nghĩa lý rồi, chỉ chuyên trọng về mặt từ chương. Từ chương tức là làm từ phú văn chương cho hay cho đẹp, lấy đó làm tiêu chuẩn cho sự thi cử. Vì vậy nên nói luôn là từ chương khoa cử".

Cứ đó mà chiếu theo, thì cái học từ chương khoa cử nó bám theo xã hội chúng ta từ bấy tới nay. Cái học này nó cũng không khác gì cái bá y như đã nói ở trên, luôn mang lại những kết quả tức thời cho người thực hành theo nó. Và kết quả là, con người ngày càng xa rời cái gốc rễ của sự học.  

"Người mình coi sự học cũng như cục gạch để gõ cửa, khi cửa mở ra rồi thì cục gạch ném đi. Cái học của ta là để gõ cái cửa giàu sang, khi giàu sang rồi thôi không nói đến học nữa. Mà nói như vậy cũng còn chưa đúng, phải nói rằng ở giữa đám sĩ phu ta chẳng có cái gì là cái học!"

(*): Hồ Quý Ly - Nguyễn Xuân Khánh - NXB Hội Nhà Văn

Nên xưng Việt Nam là phải

LTS: Vừa rồi có đọc được bài báo của cụ Phan Khôi đăng trên tờ Trung Lập (năm 1931) bàn về tên gọi Việt Nam. Tra trên mạng thấy tài liệu liên quan tới nguồn gốc chưa thực sự tiện cho việc tra cứu, nên đăng lại phần có liên quan. Cũng là để những ai có thêm thông tin đóng góp ý kiến về chuyện sử nước nhà.

NÊN  XƯNG VIỆT NAM LÀ PHẢI

(...)
Ta không nên xưng nước ta là An Nam, là vì cái tên ấy không do ta đặt cho ta, mà do người ngoài đặt cho ta, lại có ý chinh phục ta nữa. Nếu mình dùng hai chữ An Nam mà tự xưng nước mình, ấy là mình cam tâm ở cái địa vị bị chinh phục. Bị chinh phục, là sự cực chẳng đã ; chớ còn an tâm ở cái địa vị bị chinh phục, thế là tự mình làm mất cái bổn tánh tự do độc lập của Trời phú cho đi, không còn xứng đáng là loài người.

Theo lịch sử, hồi nước ta thuộc về nhà Đường bên Tàu, họ đặt một quan nha cai trị xứ ta, kêu bằng “An Nam đô hộ”, quan nha ấy cũng như Đông Pháp toàn quyền phủ bây giờ. Chữ “An Nam” đó nghĩa là làm cho phương Nam an đi. “An Nam đô hộ” nghĩa là: Cái chức quan Đô hộ ấy có cái trách nhiệm phải làm cho phương Nam an đi. Xét sử Tàu hồi bấy giờ, không những đặt An Nam đô hộ mà thôi. Họ đánh yên mấy nước nhỏ ở Tây Vực (gần đỗi Tiểu Á tế á) đặt ra An Tây đô hộ; đánh yên nước Bách Tế và Triều Tiên, đặt ra An Đông đô hộ nữa, cùng đều có ý như “An Nam” vậy.

Mãn thời kỳ đô hộ, nghĩa là đến lúc người mình lấy nước lại mà độc lập rồi, tuy mình xưng tên nước mình là gì trối kệ, nhưng vì mình còn thần phục và triều cống họ, cho nên họ có quyền đặt tên cho nước mình. Bấy giờ dầu bãi đô hộ rồi mà cái tên An Nam họ vẫn giữ, họ lấy mà đặt tên nước mình là An Nam quốc, và phong cho vua mình là An Nam quốc vương. Nước ta mà có cái tên An Nam là từ đó. Và từ đó người Tàu quen kêu người mình là người An Nam.

Người phương Tây giao thông với các nước Á Đông là bắt đầu giao thông với nước Tàu trước. Vì vậy nên người Tây bắt chước người Tàu kêu nước mình là An Nam, mà không kêu theo tên nước mình như chính người mình đã đặt, hoặc Đại Việt, hoặc Đại Nam, hoặc Việt Nam.

Nói riêng về người Pháp thì từ lúc đầu họ kêu cả nước mình là nước An Nam; đến khi chinh phục được, họ chia nước mình ra làm ba, lấy chữ “An Nam” kêu khúc giữa, có ý nói rằng cái nước An Nam thuộc về nhà vua là chỉ còn chút đó.

Tự người Pháp muốn trời muốn đất gì lại không được, song người mình kêu theo như thế là vô lý.

Bởi vậy từ nay ta nên bỏ tiệt hai chữ An Nam đi, đừng dùng mà xưng tên nước ta nữa. Cái khúc giữa của nước ta, ta cũng kêu bằng “Trung kỳ”, dầu trong khi viết bằng Pháp văn cũng cứ xưng như thế.

Còn tại sao mà bảo kêu bằng “Việt Nam”?

Cái tên Việt Nam do vua Gia Long đặt ra sau khi ngài đã nhứt thống toàn quốc từ Nam chí Bắc. Theo sử nói thì ban đầu ngài đặt là "Nam Việt" song vua Tàu sửa lại là "Việt Nam". Từ đấy về sau thì vua Tàu, khi ban chiếu sắc, không kêu nước ta bằng An Nam nữa mà kêu Việt Nam; song dân Tàu nói thường thì vẫn kêu ta là An Nam cho đến bây giờ.

Sau cái tên Việt Nam còn có cái tên Đại Nam, ấy là từ đời vua Minh Mạng. Vua Minh Mạng, sau khi bảo hộ Cao Man rồi, ngài thấy nước ta bản đồ càng rộng ra, ngài bèn đặt là Đại Nam để đối địch với Tàu là Đại Thanh cho oai chơi. Nhưng cái tên Đại Nam đó chỉ xài trong nước mình chớ còn khi dâng biểu qua Tàu thì lại vẫn xưng là Việt Nam quốc như trước.

Hiện ngày nay đây, giấy mực việc quan ở Trung kỳ vẫn xưng là Đại Nam. Vua Bảo Đại đối với nước Pháp vẫn tự xưng là Đại Nam hoàng đế. Vậy thì, theo nhà vua, cái tên Việt Nam hình như đã mất rồi, vì ngày nay không còn triều cống bên Tàu, không có dịp đem ra mà dùng nữa.

Dân ta, người nước ta, cũng nên theo như nhà vua mà kêu là Đại Nam chăng ? Kêu cũng được, nhưng nghe nó ngượng miệng một chút, và cũng hổ ngươi nữa. Không ai nói như vầy mà xuôi tai được : Chúng tôi là dân nước Đại Nam, bị nước Pháp bảo hộ!

Vậy thì ta nên kêu nước ta là Việt Nam, là phải hơn hết.

Tại sao mà phải?

Những cái tên "Nam Việt" hay "Đại Cồ Việt" ngày xưa chưa hề gồm có phía nam Trung kỳ và Nam kỳ, không đại biểu cho toàn quốc ngày nay được. Duy có cái tên "Việt Nam" do vua Gia Long đặt ra, cái tên ấy mới có bao gồm phía nam Trung kỳ và cả Nam kỳ vào, cho nên dùng nó mà chỉ cả nước ta như bản đồ chữ S ngày nay là hiệp lắm.

Tôi lặp lại lần nữa :

Từ rày về sau, chúng ta không nên kêu nước mình bằng An Nam.

Từ rày về sau, chúng ta nên kêu nước mình bằng Việt Nam.

PHAN KHÔI

Trung lập, Sài Gòn, s.6367 (7.2.1931)

Tản mạn chuyện Phân

Câu nói của Mao vốn là kinh điển: "Trí thức chỉ là cục phân". Nhưng hình như, câu nói của ông này đã bị suy diễn và hiểu lầm. Mà dẫu có thế, thì cũng là lẽ thường. Vì người chết rồi, lấy đâu ra ai mà đối chất. Chẳng lẽ, người ta lại đi gọi hồn để xem ý ông là như thế nào.

Ví như, trong truyện "Tại sao con mèo chạy cụp đuôi?" của Azit Nê-xin, ông chẳng đưa ra ví dụ rồi sao:

"....Sau này, khi về thế giới bên kia, thế nào tôi cũng tìm ngay Gớt để hói một câu:

- Người ta kể lại rằng, trước khi giã từ cuộc đời ông có nói: “Kéo rèm ra cho sáng thêm chút nữa!”. Ý nghĩa của những lời vĩ đại này là gì?

Tôi biết chắc rằng Gớt sẽ cười rồi bào:

- Tôi nói: “Cho thêm chút ánh sáng nữa” à? Có gì đâu, lúc ấy tôi thấy mắt tối sầm lại, để nhìn cho rõ mặt những người đang ở bên, tôi liền bảo kéo rèm thêm cho sáng hơn. Thế thôi!..."

Đấy, ví dụ rõ rành rành như là thế đấy. 

Còn trên góc độ cá nhân, tôi nghĩ rằng Mao có ý tốt. Ai cũng biết vai trò của trí thức rất quan trọng, đóng góp rất nhiều cho sự tiến bộ và phát triển của xã hội. Mao vốn chẳng phải trí thức, nên có lẽ ăn nói kém hoa mỹ. Nhưng thực, ở đây, ông ví Trí Thức như Phân, kể ra cũng có ẩn ý riêng, muốn trí thức bón cho mảnh ruộng xã hội thêm tươi tốt. Người sau có thói quen cứ suy diễn linh tinh là thế. Oan cho họ lắm!

Vấn đề còn lại là sản xuất "Phân Trí thức" sao cho tốt mà thôi. Nhưng khổ nỗi, trong cái cơ chế hổng lỗ chỗ, pháp luật lỏng lẻo, thì khó có thể có được nhưng sản phẩm tốt thực sự. Ai chẳng nhanh chân bắt chước, tìm kiếm cơ hội làm giàu thật nhanh. Sản xuất Phân cũng không là ngoại lệ.

Người ta sản xuất Phân Trí thức kém, khiến cho người tiêu dùng và xã hội mất dần sự tin tưởng. Dần mòn không còn ai nhìn nhận đúng vai trò của loại Phân đặc biệt này nữa, nên cuối cùng suy diễn và đổ thừa cho ông Mao.

Thế đấy!